Porcelana vs kamionka. Materiał ma znaczenie

Ilość ręcznie robionej ceramiki dostępnej dziś na rynku jest ogromna. Różnice w materiałach stosowanych przez ceramików oraz ich właściwości użytkowe pozostają jednak często niezauważone przy powierzchownej obserwacji. A to właśnie drobne sygnały, te ledwo uchwytne w dłoni i oku, pokazują, z czym naprawdę masz do czynienia i jak długo dane naczynie będzie Ci dobrze służyło.

Ten tekst jest prostym poradnikiem dla osób, które kupują ceramikę na targach rzemieślniczych, w pracowniach i galeriach. Nie po to, żeby szukać ideału bez śladu ręki, tylko żeby rozpoznać różnicę między świadomym wyborem a przypadkiem.

Rozpoznawanie materiału

Waga i jej odczucie względem objętości optycznej to pierwsza wskazówka, ale warto pamiętać, że wrażenie w dłoni zależy też od grubości ścianek i samej formy. Porcelana po prawidłowym wypale jest zwykle najbardziej zwarta i najmniej porowata, co bywa mylące, bo cienka porcelana wygląda delikatnie. W praktyce właśnie ta zwartość pozwala robić cienkie ścianki bez utraty wytrzymałości. Kamionka częściej ma masywniejszy charakter i wyraźniejsze poczucie ciężaru, a ceramika niskotemperaturowa bywa lżejsza i bardziej „sucha” w dotyku, czasem zaskakująco lekka w stosunku do wizualnej objętości, co zwykle idzie w parze z większą porowatością czerepu.

Spód naczynia, najczęściej pozostawiony nieszkliwiony w obrębie stopki, ujawnia prawdziwą naturę materiału najszybciej. Porcelana jest tam zwykle gładka, jasna, czysta, chłodna. Kamionka ma bardziej ziemistą strukturę, czasem z drobinkami i delikatną szorstkością wynikającą z dodatków w masie, na przykład szamotu. Ceramika niskotemperaturowa często pozostaje najbardziej porowata w dotyku. Jeśli dno jest szkliwione w całości, szukaj rantu stopki albo miejsca styku z blatem, tam najczęściej widać sam czerep. Dodatkową wskazówką bywa światło: porcelana jako jedyny materiał użytkowy potrafi być półprzezroczysta przy cienkiej ściance i właściwym wypale, podczas gdy kamionka i gliny niskotopliwe zasadniczo tego efektu nie mają. Dźwięk przy lekkim stuknięciu też potrafi pomóc, porcelana zwykle brzmi jasno i dzwoniąco, kamionka niżej, ale nadal pełnie, a stłumiony, krótki odgłos bywa sygnałem niższego wypału lub większej porowatości, choć zawsze trzeba brać pod uwagę kształt i grubość naczynia.

Szkliwo i powierzchnia

Siateczka drobnych spękań szkliwa bywa świadomym zabiegiem dekoracyjnym, który ma wyglądać jak rysunek na powierzchni i jest zaprojektowany jako część charakteru obiektu. Czasem nazywa się to efektem crackle, a same spękania bywają opisywane jako crazing. Problem zaczyna się wtedy, gdy spękania pojawiają się na naczyniach użytkowych poszkliwionych jednolitymi kolorami. Najczęściej oznacza to niedopasowanie szkliwa do czerepu lub zbyt niski wypał. Taki defekt nie zawsze widać od razu, często wychodzi dopiero po kilku użyciach, kiedy barwniki z kawy, herbaty czy jedzenia zaczynają wchodzić w szczeliny i tworzą szarą siateczkę, której nie da się potem estetycznie cofnąć.

Mikrodziurki czy niewielkie kratery w szkliwie nie muszą dyskwalifikować ceramiki użytkowej. Najważniejsze jest to, czy powierzchnia w środku takiego miejsca pozostaje szklista i domknięta, czy raczej matowa i sucha, co może sugerować mniej szczelny fragment. Warto też odróżniać siateczkę spękań od długiej, prostej rysy. Prosta linia, szczególnie jeśli jest wyczuwalna paznokciem, częściej wskazuje na pęknięcie w strukturze naczynia lub jego początek. Taki defekt bywa nieunikniony w pewnym odsetku produkcji ręcznej, ale w codziennym użytkowaniu zwykle kończy się pogłębianiem pęknięcia albo utratą szczelności.

Funkcja i trwałość

To, jak naczynie będzie się zachowywać po miesiącach i latach, zależy od stopnia spieku materiału oraz od dopasowania szkliwa. Wysoki wypał zwykle oznacza mniejszą nasiąkliwość, ale sama temperatura nie jest jedyną odpowiedzią, liczy się cały proces. W praktyce wypał powyżej około 1150°C często idzie w parze z wyższą trwałością i większą odpornością w codziennym myciu, jednak o zmywarce i mikrofali decydują też szkliwa, rodzaj i technika dekoru i forma, dlatego uczciwa informacja od twórcy jest tu ważniejsza niż liczba na plakietce.

Przy naczyniach użytkowych podstawą jest szkliwo dopuszczone do kontaktu z żywnością i poprawnie wypalone. W MUAS nie używamy szkliw zawierających ołów ani kadm, a każdy obiekt jest projektowany z myślą o realnym użytkowaniu. Jeśli szukasz naczyń, które mają pracować w codzienności, a nie stać na półce, zobacz nasze kolekcje w sklepie: shop.muas.pl, a jeśli chcesz wejść od razu w konkret, zajrzyj do kategorii czarki i kubki, miski i talerze.

Wykończenie i kontrola procesu

Detale zdradzają, czy twórca naprawdę prawidłowo prowadzi proces od początku do końca. Najwięcej o ceramiku mówi stopka, jakość jej wykończenia jest często pomijana przez początkujących ceramików czy amatorów. Powinna być gładko oszlifowana, bez ostrych krawędzi i wystających, nierównych fragmentów, które z pewnością zostawią rysy na meblach. Krawędzie naczyń powinny mieć równą grubość, wygładzone po całej długości, bez wyczuwalnej szorstkości – ma to ogromne znaczenie zwłaszcza przy czarkach i kubkach, bo wpływa to na odczucie na ustach, które są przecież bardzo delikatne i unerwione. Ucha w kubkach to osobny temat, to kolejny punkt gdzie powinno się skierować uwagę. To właśnie tam łatwo zauważyć drobne spękania świadczące o tym czy ucho zostało przytwierdzone właściwie. Naturalne wariacje i niedoskonałości w ceramice ręcznej są częścią jej urody i charakteru, ale jeśli w obrębie jednej serii trafiają się drastyczne różnice w proporcjach, grubości czy szkliwie, to zwykle sygnał, że ceramik nie do końca kontroluje materiał i proces.

Rozmowa z twórcą

Na targach najcenniejsza bywa nie sama odpowiedź, tylko sposób, w jaki ktoś jej udziela. Dobra pracownia nie musi się zasłaniać ogólnikami, bo zna swój materiał i techniki. Temperatura wypału, dopuszczenie szkliwa do kontaktu z żywnością, zalecenia dotyczące zmywarki i mikrofalówki, to nie są trudne pytania, a odpowiedzi na nie powinny paść spokojnie i konkretnie, bez zawahania. Jeśli słyszysz, że twórca nie do końca potrafi pewnie opowiedzieć o swoim procesie, potraktuj to jak sygnał ostrzegawczy, zwłaszcza przy naczyniach do jedzenia i picia. Dobrze zrobiona ceramika nie potrzebuje historii i broni się sama.

Gdy już wrócisz do domu z nowym naczyniem, w naszym poprzednim artykule znajdziesz kilka prostych nawyków, które naprawdę robi różnicę jeśli chodzi o to jak dbać o ręcznie robioną ceramikę, by służyła przez lata.